Tìm lại hương loòng boong xứ Quảng

[Congvien_it]

<table border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" width="100%"><tbody><tr><td align="center" width="100%">Tìm lại hương loòng boong xứ Quảng </td> </tr> <tr> <td height="5">
</td> </tr> <tr> <td> "Quảng Nam nổi tiếng loòng boong/ Trà viên Bình Định vừa ngon vừa lành". Đã có một thời, trái loòng boong đã trở thành thứ đặc sản chỉ có ở Quảng Nam, được vua Gia Long cho khắc lên Cửu đỉnh. Nổi tiếng như vậy, nhưng giờ đây, người ta phải chật vật lo bảo tồn loài "ngọc quý ở phương Nam".
Chuyện kể rằng, lúc bị quân Tây Sơn truy đuổi, Nguyễn Ánh (sau này là vua Gia Long) dẫn theo quân lính chạy nạn lên vùng đất Diên Phước, Hòa Vang (nay là Đại Lộc) thì không còn lương thực, cả vua, quan và quân lính đều đói lả người. Trong lúc tuyệt vọng, vua bẻ cây gậy trúc, cầm gậy thọc xuống đất, giậm chân trên tảng đá, ngửa mặt lên trời mà than. Lạ thay, tảng đá lún xuống, in rất rõ dấu chân. Cũng đúng lúc ấy, nhà vua thấy bên vệ rừng loại trái cây rất lạ, tỏa mùi thơm, bèn sai lính hái xuống, vua dùng tay bấm và ăn thử. Mệt rã rời vì phải bôn ba chạy trốn quân Tây Sơn nhưng lạ thay khi ăn quả ấy vào, vua thấy người khỏe ra. Tưởng đã ở thế cùng vậy mà nhờ trái cây ấy, vua tôi Gia Long qua cơn đói khát. Sau này khi lên ngôi, vua Gia Long đã đặt tên cho loại quả ấy là Nam Trân (ngọc quý của xứ Quảng Nam)...

<table style="WIDTH: 20px; HEIGHT: 20px" align="center" cellpadding="0" cellspacing="2"> <tbody> <tr> <td>

</td></tr> <tr> <td>

Rừng cây loòng boong mới được phát hiện ở thôn Đồng Chàm - Đại Sơn.

​

</td></tr></tbody></table> Lần theo câu chuyện xưa, chúng tôi tìm về xã Đại Sơn (Đại Lộc, Quảng Nam). Tại đây vẫn còn những địa danh như Cửa Vườn, đường mòn Gia Long, Bãi Quả... gợi nhắc về câu chuyện vua Gia Long ăn quả loòng boong. Kể chuyện xưa, cụ Lê Luật, năm nay 88 tuổi (thôn Hội Khách Tây) vẫn nhớ những lần cha mình đi hái trái loòng boong để tiến vua. "Hái loòng boong tục ở đây gọi là hái trái. Tôi nghe cha tôi kể lại thì ngày xưa quan lại quản lý việc hái loòng boong rất nghiêm ngặt, phải đúng ngày giờ mới được hái. Có một đội chịu trách nhiệm trông coi rừng loòng boong, người nào muốn vào hái phải để lại một phần cho đội canh giữ, làm kinh phí bảo tồn rừng loòng boong.
Mỗi lần xả Cửa Vườn, người dân tập trung ở đây đông lắm, thường thì bốn năm giờ sáng mới được phép vào hái, thế là mỗi người chạy vào rừng ôm giữ một gốc cây loòng boong, chờ trời sáng thì hái, người may mắn thì giữ được cây loòng boong có trái, có người đụng phải cây chẳng có trái nào, thế là lủi thủi ra về"-ông Luật cười, kể. Lúc trước các vua nhà Nguyễn đã đặt chức sắc địa phương gọi là quản Nam Trân có quyền huy động dân binh ba xã Tân Đợi, Hội Khách, Hữu Trinh (thuộc địa bàn phía tây H. Đại Lộc ngày nay) canh giữ vườn. Đến mùa, viên quản Nam Trân huy động dân binh hái những chùm loòng boong đầu mùa theo đúng kỳ hạn để tiến kinh và quan đầu tỉnh, gọi là "chạy trái kiểu". Sách sử nhà Nguyễn còn quy định rõ: lễ cúng cơm mới cúng tiến quả loòng boong 2 lần hoặc 3 lần, mỗi kỳ 4 sọt, lễ Vạn Thọ 8 sọt.
Ngày giỗ ở Hưng miếu, ngày giỗ ở điện Long An mỗi lễ 4 sọt. Đến năm Gia Long năm 11 (1812), vua chuẩn y lời tấu hạt Quảng Nam: đến tháng 9, việc hái quả loòng bong chia làm 2 kỳ; mồng 8 tháng ấy 1 kỳ 6.200 quả và phụ 4.400 quả, ngày 12 một kỳ 2.200 quả và phụ 4.400 quả, đúng ngày phải nộp ở kinh thành để dâng mừng giỗ ở Hưng miếu. Năm Tự Đức thứ 4 (1851) vua có sắc chỉ: "chuẩn cho bộ Hộ chuyển tư cho quan tỉnh Quảng Nam chọn mua cho được quả loòng boong, phải đúng ngày 23-8 đi đến cho kịp lễ mừng; lại hàng năm lễ dâng các hạng quả 3 lần, cũng chuẩn cho quan tỉnh ấy, thế nào nội ngày 23 hiện đã đệ đến... lễ cơm mới 3 lần mỗi lần 4 sọt, Tết Vạn Thọ đệ thêm 4 sọt. Sau hàng năm theo như thế mà làm". Với lệ vua như vậy, nên việc hái loòng boong tiến vua là cả một công việc khó khăn và nguy hiểm. Cụ Nguyễn Thị Lòng (thôn Hội Khách Tây), người được cho là hái loòng boong giỏi nhất ở Đại Sơn kể: "Cây loòng boong cao và trơn lu nên trèo khó lắm, nếu không may trèo gặp trúng cây có kiến nữa thì dễ bị ngã xuống đất. Lúc nhỏ, tôi nghe má tôi kể, khi hái loòng boong tiến vua, có nhiều người ngã chết. Mà hái loòng boong cho vua không đơn giản như bây giờ, phải cho vào giỏ có lót lá cẩn thận, cột dây đưa xuống, rồi sau đó chọn những chùm ngon nhất tiến vua. Trước năm 1945, lệ hái loòng boong dâng vua vẫn còn, tôi nhớ lúc đó rừng loòng boong dày đặc, mọc gần làng nhưng sau này bị người ta phá hết. Tôi cũng chẳng còn trèo hái nữa".

<table style="WIDTH: 20px; HEIGHT: 20px" align="center" cellpadding="0" cellspacing="2"><tbody><tr> <td align="center">

Cụ Nguyễn Thị Lòng kể lại một thời trèo hái cây Loong Boong
</td></tr></tbody></table> Trải qua bao biến thiên, cái ngày hội xả Cửa Vườn ở vùng đất Đại Sơn không còn nữa, những người như cụ Lòng có muốn cũng chẳng còn cây loòng boong mà trèo. Hỏi lý do, ông Dương Tài Liệu, Chủ tịch UBND xã Đại Sơn phân trần: sau giải phóng rừng loòng boong ở Đại Sơn vẫn còn nhưng đến ngày hái, thay vì trèo lên như ngày xưa, họ lại dùng rựa đốn cây để dễ hái và những cơn bão lớn cũng góp một phần khiến rừng loòng boong suy kiệt. Trước thực trạng trên, mới đây UBND H. Đại Lộc quyết định chi 3 tỷ đồng để khôi phục lại cây loòng boong tại xã Đại Sơn. "Dự án kéo dài đến năm 2017, sẽ khôi phục và trồng mới gần 100ha cây loòng boong. Nhưng trước mắt chúng tôi sẽ khôi phục hơn 4ha với sự tham gia của 20 hộ gia đình. Cái khó bây giờ là làm sao để trồng rộng rãi cây loòng boong vì nó rất khó trồng nhưng tôi tin sẽ thành công vì mới đây chúng tôi đã phát hiện và đánh dấu một rừng loòng boong ở thôn Đồng Chàm"-ông Liệu nói.
Theo chân ông Liệu, chúng tôi cắt đường rừng để vào tận mắt chứng kiến rừng loòng boong, quả thật ở đây cây "ngọc quý phương Nam" mọc san sát nhưng còn rất nhỏ, chưa cho quả. Nhìn những cây loòng boong ấy, chúng tôi thầm hy vọng dự án khôi phục của H. Đại Lộc rồi sẽ thành công. Và nói như cách của ông Liệu thì: "Bây giờ một kg loòng boong có giá gần 20 nghìn đồng, nếu khôi phục được chắc chắn người dân xã Đại Sơn sẽ có thêm nguồn thu nhập không nhỏ". Chẳng gì ông Liệu, người Quảng Nam nào cùng mong một ngày, bến Vu Gia lại rộn ràng với ngày hội xả Cửa Vườn.

Hoàng Anh​

Theo Báo Đà Nẵng​

</td></tr></tbody></table>